จากบันทึกของแกมเฟอร์

กรุงศรีอยุธยาในแผ่นดินสมเด็จพระเพทราชา

นายแพทย์ชาวเยอรมัน  ชื่อแกมป์เฟอร์  (Keampfer)  ได้เดินทางมาอาณาจักรสยามพร้อมกับทุตฮอลันดาใน  พ.ศ. 2233  เพื่อถวายสาส์นต่อสมเด็จพระเพทราชา  แกมป์เฟอร์  มีความสนใจกรุงศรีอยุธยามาก  ได้ออกเดินเท้าสำรวจไปหลายแห่ง  และเขียนบันทึกไว้อย่างละเอียดและเขียนแผนที่กรุงสยามไว้ด้วย  ครั้งนั้นแกมเฟอร์  ได้บันทึกถึงเส้นทางเดินเรือระหว่างเมืองปัตตาเวียกับกรุงศรีอยุธยาไว้ว่า

“ออกเดินทางจากเกาะปัตตาเวียผ่านเกาะไอดำ  (Eidam)  มาตามชายฝั่งสุมาตรา  เข้าช่องแคบบังกาซึ่งอยู่ระหว่างเกาะบังกาและเกาะสุมาตรา  แล่นเรืออ้อมเกาะลิงกัน  (Lingan)  เกาะอัวร์  เรือแล่นเลียบฝั่งมลายูผ่านแหลมปัตตานีจนเข้าเขตเมืองนคร  (Ligor)  ผ่านเกาะสมุย  เมืองกุยบุรี  เขาสามร้อยยอด  ปราณบุรี  เพชรบุรี  ยี่สาน  แม่กลอง  ท่าจีน  ปากแม่น้ำเจ้าพระยา  บางกอก  และกรุงศรีอยุธยา”นอกจากนี้แกมเฟอร์ได้บันทึกเกี่ยวกับถิ่นฐานของชาวต่างประเทศในอยุธยาไว้ว่า

“ทางทิศใต้ของอยุธยา  มีหนทางแคบๆ  ลงสู่แม่น้ำ  ชาวดัทซ์ตั้งโรงงานและร้านค้าที่หรูหราสะดวกสบายบนพื้นที่แห้ง  ต่ำลงไปอีกนิดบนฝั่งเดียวกันนั้น  มีหมู่บ้านชาวญี่ปุ่น  พะโคและมะละกา  ฝั่งตรงข้ามเป็นหมู่บ้านของพวกลูกครึ่งโปรตุเกสที่เกิดกับคนพื้นเมือง  ถัดออกไปเป็นที่ตั้งของโบสถ์เซนต์โดมิงโกเป็นของบาทหลวงชาวโดมินิกัน  ด้านหลังมีโบสถ์เล็กๆ  อีกหลังหนึ่งชื่อเซนต์  ออสติน  ไม่ไกลจากนี้เท่าใดนัก  มีโบสถ์เยซูอิต  ชื่อ  เซนต์พอล  ซึ่งเลียนแบบมาจากโบสถ์ใหญ่ในเมืองกัว  ทางตะวันตกเฉียงใต้ของเมืองบนฝั่งตรงข้ามแม่น้ำมีคลองเล็กๆ  แยกออกมา  ชื่อ    คลองนามจา  (เดี่ยวนี้เรียกคลองตะเคียน)  เจ้าคณะมณฑลได้ร่วมกันสร้างโบสถ์ที่สวยงาม  แต่เดี๋ยวนี้ถูกปิดตายแล้วหลังจากที่ท่านถูกคุมขังชาวโรมันคาทอลิกบอกข้าพเจ้าว่า  มีบรรดาชาวคริสเตียนในอยุธยามากกว่า  3,600  คน”

แกมเฟอร์ได้บรรยายว่า  “ในบรรดาชาติผิวคล้ำแห่งเอเชียทั้งหลาย  สยามเป็นราชอาณาจักรอันเกรียงไกรยิ่งใหญ่ที่สุดและราชสำนักนั้นเล่าก็วิจิตรมโหฬารหาที่เสมอเหมือน

“รอบๆ  กรุงมีตำบลและหมู่บ้านมากด้วยกัน  และอยู่กันในเรือลอยมากกว่าบ้าน  โยกไปย้ายมาจอดอาศัยอยู่ที่โน่นบ้างที่นี้บ้าง  ส่วนบ้านเรือนในหมู่บ้าน  ซึ่งปลูกอยู่บนบกนั้นตามปกติสร้างด้วยไม้ไผ่  ตามริมฝั่งแม่น้ำ  ปลูกบนเสาสูง  เพื่อมิให้น้ำท่วมถึง”

กรุงศรีอยุธยาในต้นรัชกาลนั้นมุ่งแต่การปลดอำนาจของฝรั่งเศสที่มีอยู่ในกรุงศรีอยุธยา  ครั้งสมเด็จพระนารายณ์  เมื่อสามารถแก้ปัญหาได้แล้ว  ก็เกิดปัญหาภายในอาณาจักรสยามขึ้นอีกกล่าวคือ  พระยายมราช  เจ้าเมืองนครราชสีมา  กับพระยารามเดโช  เจ้าเมืองนครศรีธรรมราชซึ่งเป็นเมืองใหญ่นั้น  เห็นว่าการที่สมเด็จพระเพทราชากับหลวงสรศักดิ์  ทำการชิงอำนาจจากสมเด็จพระนารายณ์  นั้นถือว่าเป็นกบฏ  จึงพากันโกรธแค้นและต่างแข็งเมืองไม่ยอมอ่อนน้อมต่อสมเด็จพระเพทราชา  ทำให้มีการยกกองทัพขึ้นไปปราบปรามหัวเมืองทั้งสองนี้อยู่หลายปี  จึงสงบได้

ต่อมาได้เกิดเหตุการณ์จลาจลขึ้นอีก  โดยมีมอญคนหนึ่งชื่อ  ธรรมเถียร  (ธรรมเสถียร)  ได้ปลอมตัวอ้างเป็นเจ้าฟ้าอภัยทศ  พระอนุชาของสมเด็จพระนารายณ์  ชักชวนผู้คนให้หลงเชื่อเพื่อจะนำกำลังเข้ามาชิงราชสมบัติกลับคืน  มีผู้คนเชื่อถือจำนวนมากจนจัดเป็นกองทัพเข้ามาถึงชานพระนคร  ในที่สุดก็พ่ายแพ้กองทัพกรุงศรีอยุธยา

จากเหตุการณ์กบฏธรรมเถียรนั้นทำให้  สมเด็จพระเพทราชา  ทรงระแวงสงสัยความซื่อสัตย์ของขุนนางข้าราชการที่เคยช่วยเหลือการชิงราชสมบัติในครั้งก่อน  จนถึงกับมีการจับนายจบคชประสิทธิ์  กรมพระราชวังหลัง  กับเจ้าพระยาสุรสงคราม  2  คน  ประหารชีวิต  ทำให้มีเหตุการณ์วุ่นวายภายในอยู่ระยะหนึ่งต่อมาก็สงบเรียบร้อย

สมเด็จพระเพทราชากับเจ้าฟ้ากรมหลวงโยธาทิพ  พระขนิษฐาของสมเด็จพระนารายณ์นั้นทรงมีพระโอรสทรงพระนามว่า  เจ้าฟ้าพระขวัญ  (พระตรัสน้อย)  เป็นเจ้านายที่ขุนนางข้าราชการรักใคร่มากเนื่องจากเป็นเชื้อสายของราชวงศ์กษัตริย์ที่สืบจากสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง  จึงเป็นเหตุให้ขุนหลวงสรศักด์  พระมหาอุปราช  นั้นเห็นว่าในวันข้างหน้านั้นจะได้รับการสนับสนุนให้เป็นรัชทายาทแทนตน  ในระหว่างที่สมเด็จพระเพทราชากำลังประชวรหนักนั้น  จึงทำการล่อลวงเอาตัว  เจ้าฟ้าพระขวัญ  มาสำเร็จโทษเสียด้วยท่อนจันทน์  เมื่อความนี้ล่วงรู้ไปถึงสมเด็จพระเพทราชา  ก็ทรงพิโรธขุนหลวงสรศักดิ์มาก  จึงให้มอบเวนสมบัติให้กับ  เจ้าพระยาพิชัยสุรินทร์เสีย  แต่เจ้าพระยาพิชัยสุรินทร์นั้นเห็นว่าตนเองไม่ปลอดภัยในการที่จะขึ้นครองราชสมบัติจึงยอมถวายให้ขุนหลวงสรศักดิ์แต่โดยดีสมเด็จพระเพทราชา  นั้นครองราชย์อยู่  15  ปี  ก็เสด็จสวรรคต  ใน  พ.ศ. 2246  ขุนหลวงสรศักดิ์  จึงขึ้นครองราชย์เป็นกษัตริย์กรุงศรีอยุธยาต่อมา

สมเด็จพระเพทราชา  หรือ  สมเด็จพระมหาบุรุษ  มีพระชนมายุ  56  พรรษา  ขึ้นครองราชย์  พ.ศ. 2231  รัชกาบนี้มีพระบรมศพสมเด็จพระนารายณ์  เกิดเหตุปราบกบฏธรรมเสถียร  ข้าหลวงเดิมของเจ้าฟ้าอภัยทศ  ได้ยกทัพไปตีเมืองนครราชสีมา  สร้างพระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์มีการส่งราชทูตไปฝรั่งเศส  ได้ช้างเผือกจากเมืองสวรรคโลก  เขมรสวามิภักดิ์เกิดกบฏบุญกว้างปลายรัชกาล  สมเด็จพระเพทราชาประชวร  15  วัน  อาการโรคกำเริบ  ขุนหลวงสรศักดิ์จึงสำเร็จโทษเจ้าฟ้าพระขวัญ  พระองค์อยู่ในราชสมบัติได้  15  ปี  ก็สวรรคต  พ.ศ. 2246  บางแห่งว่าครองราชย์  พ.ศ. 2224 – 2240  (15  ปี)  ศักราชไม่ตรงกัน