จดหมายเหตุของโยส  เซาเตน

รัชกาลสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมและสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง

นายโยส  เซาเตน  (Joost  Schouten)  ผู้จัดการบริษัทการค้าของฮอลันดา  ซึ่งอยู่ในกรุงศรีอยุธยา  อาณาจักรสยามมา  8  ปีแล้วนั้น  พ.ศ. 2179  ได้เขียนหนังสือเกี่ยวกับเรื่องราวในอาณาจักรสยามเป็น  ภาษาฮอลันดา  หนังสือนี้ต่อมา  Captain  Roger  Manly  ได้ทำการแปลเป็นภาษาอังกฤษ  แล้วจัดพิมพ์ในกรุงลอนดอนเมื่อ  ค.ศ. 1663  หนังสือนี้ชื่อว่า  “A  True  Description  of  the  Mighty  Kingdom  of  sian”  (กรมศิลปากรได้ให้นายขจร  สุขพานิช  จัดแปลเป็นภาษาไทยและบันทึกไว้ในประชุมพงศาวดาร  ภาค  76  ในชื่อเรื่องว่า  “จดหมายเหตุของโยส  เซาเตน  พ่อค้าชาวฮอลันดาในสมัยพระเจ้าทรงธรรมและพระเจ้าปราสาททอง”)

นายโยส  เซาเตน  ได้บันทึก  เล่าถึงอาณาจักรสยามไว้ว่า

“ประเทศสยามเป็นราชอาณาจักรใหญ่มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักกันโดยทั่วไป  ตั้งอยู่ในทวีปเอเชียตอนเหนือเส้นศูนย์สูตร  ขึ้นไปจนถึงเส้นรุ้งที่  14  มีอาณาเขตติดต่อกับราชอาณาจักรหงสาวดีและอังวะ  มีเมืองสำคัญคือ  อยุธยา  พิษณุโลก  สวรรคโลก  ลำปาง  สัชนาลัย  กำแพงเพชร  นครสวรรค์  ตะนาวศรี  นครศรีธรรมราช  พัทลุง  บางกอก  เพชรบุรี  ราชบุรี  และ  มะริด

กรุงศรีอยุธยาซึ่งเป็นเมืองหลวงอันกว้างใหญ่  ตั้งอยู่บนเกาะเล็กๆ  รอบกำแพงเมืองวัดได้ประมาณ  สองไมล์ฮอลันดา  ภายในกำแพงเมืองมีถนนกว้างตัดตรงและยาวมาก  มีปราสาทราชมณเทียร  บุด้วยทองคำดูเหลืองอร่ามวาววับมากมาย  ไม่มีประเทศใด  ในแถบนี้เทียบได้

กรุงศรีอยุธยาเป็นเมืองโอ่อ่า  มีพระพุทธรูปนั่งองค์ใหญ่สูงประมาณ  120  ฟุต  (อาจเป็นพระพุทธรูปวัดพนัญเชิง?)  มีโบสถ์วิหารสร้างอย่างวิจิตรพิสดารกว่า  300  แห่ง  กรุงศรีอยุธยาอยู่ในชัยภูมิที่ตั้งมั่นคง  จึงสุดวิสัยที่เข้าศึกศัตรูจะโจมตียึดครองได้ง่ายง่าย  เพราะทุกทุกปีนั้นน้ำจะท่วมขึ้นมาในช่วง  6  เดือน  ทั่วทุกท้องที่นอกกำแพงเมือง จึงเป็นการบังคับให้ศัตรู  (ตั้งทัพ)  อยู่ไม่ได้  ต้องล่าถอยทัพกลับไปเอง

กองกำลังนั้นมีทหารม้า  และทหารช้าง  พระเจ้าแผ่นดินทรงมีช้างศึก  200 – 300  เชือกอาวุธของทหารราบนั้นมีธนู  หน้าไม้  ดาบ  หอก  บางคนถือไม้พลองเป็นอาวุธ  มีปืนใหญ่จำนวนมาก  แต่ทหารใช้กันไม่ค่อยเป็น  มีเรือที่มีปืนใหญ่ด้วย  พระเจ้าปราสาททองทรงมีทหารองค์รักษ์ญี่ปุ่น  200  คน  รวมทั้งทหารองค์รักษ์ชาวมาเลย์และแขกมัวร์

พิธีเผาศพของชาวสยามนั้นหรูหราและสิ้นเปลืองมาก  มีการพิสูจน์ความบริสุทธิ์ด้วยการดำน้ำ  ลุยไฟ  เอามือจุ่มในกระทะน้ำมันเดือด  และการกลืนข้าวศักดิ์สิทธิ์  โดยไม่ให้อาเจียนออกมา  การลงโทษผู้กระทำความผิด  กระทำโดยตัดมือตัดเท้า  ต้มน้ำมัน  ตัดขาผ่าอก  ริบสมบัติเข้าพระคลัง  มีการขุดแร่ทองจากเหมืองและร่อนจากทราย

คนสยามนั้นมีท่าทางหยิ่งจองหอง  สุภาพเรียบร้อย  ชอบสนุก  หัวอ่อน  ขี้ขลาดขี้ระแวงชอบประจบ  ไม่น่าเชื่อถือ  หลอกลวงเก่ง  และชอบพูดไม่จริงอย่างที่สุด  มีความเย่อหยิ่งจองหองและอวกดีเป็นนิสัย  โหดร้ายทารุณกับเชลยศึก

ผู้ชายชาวสยามมีนิสัยเกียจคร้านมาก  ไม่ชอบทำงาน  ชอบออกไปเดินเล่นหาความเพลิดเพลิน  ดังนั้นงานทั้งหลายทั้งปวงพวกผู้หญิงจึงต้องทำ

บ้านชาวสยามสร้างด้วยไม้หรือไม้ไผ่  มุงหลังคาด้วยจากหรือกระเบื้อง  ยกพื้นบ้านเหนือดินราว  3  ฟุต  มีประตูหนึ่งบาน  มีหน้าต่างหลายบาน  อาหารตามปกติจะมีข้าว  ปลาและผัก  มีการดื่มสุราเมามายในวันหยุด  มีการเลี้ยงม้า  วัว  หมู  แพะ  ห่าน  นกยูง  เป็ด  ไก่  นกพิราบ  และสัตว์อื่น

บริษัทการค้าฮอลันดาได้สร้างตึกหรูหราในกรุงศรีอยุธยาประกอบด้วยคลังสินค้าและที่พักอาศัย  ทั้งยังได้ขุดคลองแยกจากแม่น้ำเข้ามาในที่ของบริษัทด้วย  แต่ละปีชาวสยามจะฆ่ากวางราว  150,000  ตัว  เพื่อส่งหนังไปขายญี่ปุ่น

สินค้าออกที่สำคัญของสยาม  คือ  ไม้ฝาง  ข้าวสาร  ดีบุก  ตะกั่วและเกลือสินเธาว์  ส่วนสินค้าเข้าคือผ้าฝ้ายจากโจฬะมณฑล  และเมืองสุรัต  ประเทศอินเดีย  ถ้วยขามจากเมืองจีน  เงินตราของสยามนั้น  ใช้เงินพดด้วง  ทำจากโลหะเงินแท้  และเบี้ยหอยทะเลจากมนิลาหรือเกาะบอร์เนียว”