ความสัมพันธ์ของราชวงศ์สุโขทัยกับกษัตริย์อยุธยา

                ราชวงศ์กษัตริย์สุโขทัยกับกษัตริย์อยุธยานั้น ได้มีความสัมพันธ์กันตลอดมา ดังจะเห็นได้จาก เมื่อชนชาติสยามได้ตั้งอาณาจักรใหม่ขึ้นทางตอนใต้ และได้สถาปนากรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ใน พ.ศ.1893 นั้น ได้ทำให้อาณาจักรกรุงศรีอยุธยาแห่งนี้ได้กลายเป็นศูนย์กลางอำนาจและมีความเจริญรุ่งเรืองขึ้นตามลำดับ

                ส่วนอาณาจักรของชาวสยามที่ตั้งอยู่ทางเหนือ ซึ่งมีเมืองสุโขทัย เป็นราชธานีนั้น ภายหลังได้ปรากฏว่าเริ่มอ่อนแอและเสื่อมอำนาจลง ครั้งนั้นสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 1 (ขุนหลวงพะงั่ว) กษัตริย์อยุธยา ได้ยกกองทัพ กองทัพเข้าตีเมืองซากังราว และยึดได้เมืองพิษณุโลก ไปจากอาณาจักรสุโขทัยนั้น ได้ทำให้อาณาจักรสุโขทัยต้องยอมอ่อนน้อมต่อกรุงศรีอยุธยา เมื่อ พงศ.1921 แต่ยังมีกษัตริย์ครองเมืองสุโขทัยสืบราชวงศ์ต่อมาในฐานะเมืองประเทศราช จนเมื่อพระมหาธรรมราชาที่ 4 สิ้นพระชนม์ ใน พ.ศ.1981 (ค.ศ.1438) จึงได้รวมอาณาจักรสุโขทัยไว้เป็นอาณาจักรเดียวกัน โดยมีกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี

                อาณาจักรสยามทางตอนใต้นี้ ได้มีอำนาจดูแลหัวเมืองต่าง ๆ ทางเหนือ ดังนั้นเมืองพิษณุโลก ที่เคยเป็นราชธานีสำรองต่อจากเมืองสุโขทัย จึงถูกตั้งให้เป็นเมืองลูกหลวงสำหรับ

                อาณาจักรสยามทางตอนใต้นี้ได้มีอำนาจดูแลหัวเมืองต่าง ๆ ทางเหนือ ดังนั้นเมืองพิษณุโลก ที่เคยเป็นราชธานีสำรองต่อจากเมืองสุโขทัย จึงถูกตั้งให้เป็นเมืองลูกหลวง สำหรับพระมหาอุปราช เพื่อคอยกำกับดูแลหัวเมืองตอนเหนือ และมีธรรมเนียมให้ตำแหน่งพระยุพราช หรือพระมหาอุปราชขึ้นไปครองเมืองพิษณุโลกแห่งนี้ แทนเมืองลพบุรี ซึ่งก่อนนั้น กรุงศรีอยุธยา ได้ให้พระราเมศวร (คือสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 พระโอรสของพระเจ้าอู่ท่อง)ไปครองเมืองลพบุรี ต่อมาภายหลังนั้น ได้แต่งตั้งพระราเมศวร (คือ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ มีพระมารดาเป็นสืบเชื้อสายจากราชวงศ์กษัตริย์สุโขทัย นับว่าเป็นพระธิดากษัตริย์ภายหลังพระนางได้ครองเมืองพิษณุโลก ต่อจากพระยายุทธิษเฐียร) ไปครองเมืองพิษณุโลก แทน ดังนั้น พระราเมศวร จึงเป็นตำแหน่งของพระมหาอุปราชของรัชทายาทของกษัตริย์อยุธยา

                พระราเมศวร  ครองเมืองพิษณุโลกเป็นเวลา 10 ปี ตั้งแต่ พ.ศ. 1981 ภายหลังพระราเมศวร ได้ครองราชย์เป็นกษัตริย์ อยุธยา คือ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ต่อมาในรัชกาลของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ (พระเฑียรราชา) นั้นได้มีการสถาปนา ขุนพิเรนทรเทพ ให้มีพระนามว่า พระมหาธรรมราชา ตามพระนามกษัตริย์สุโขทัย เนื่องจากเป็นเชื้อสายราชวงศ์สุโขทัย จึงเป็นตำแหน่งพระมหาอุปราช พระนามใหม่แทน พระราเมศวร และครองเมืองพิษณุโลก กำกับดูแลหัวเมืองฝ่ายเหนือ 7 หัวเมือง เพื่อมิให้อำนาจปกครองนั้นขึ้นอยู่กับราชวงศ์กษัตริย์ ฝ่ายเหนือที่มีอำนาจครองอาณาจักรล้านนา และราชวงศ์สุโขทัยที่ยังเหลืออยู่ในเมืองพิษณุโลก โดยมีตำแหน่ง พระราเมศวรอยู่ คือพระโอรสของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ แต่เป็นแม่ทัพคนสำคัญและถูกขอตัวไปเมืองหงสาวดี เมื่อคราวทำศึกสงครามกับพม่า และมีการเจรจาสงบศึกใน พ.ศ.2106

                ครั้นเมื่อพระมหาธรรมราชา ได้ครองราชย์ เป็นกษัตริย์อยุธยาทรงพระนามว่า สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชแล้ว  ก็ยังคงถือธรรมเนียมเดิม คือ แต่งตั้ง พระมหาอุปราช ครองเมืองพิษณุโลก โดยให้ พระนเรศวร

พระโอรส เป็นพระมหาอุปราช ตามพระนามเดิม ขึ้นมาครองเมืองพิษณุโลกเช่นเดียวกัน

                ด้วยเหตุที่บุคคลผู้เป็นเชื้อสายราชวงศ์สุโขทัย ได้เป็นกษัตริย์ อยุธยา จึงทำให้บุคคลในราชวงศ์สุโขทัยเดิมที่อยู่เมืองพิษณุโลก ต่างพากันมารับราชการในกรุงศรีอยุธยาเป็นจำนวนมาก ทำให้เมืองพิษณุโลกนั้นมีความสัมพันธ์กับกรุงศรีอยุธยาต่อมาในฐานะเมืองลูกหลวง และมีพระธิดาจากเชื้อสายกษัตริย์ฝ่ายเหนือเข้ามาเป็นพระมเหสีของกษัตริย์อยุธยา เช่น พระมารดาของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ พระมารดาของสมเด็จพระชัยราชาธิราช พระสุริโยทัยพระมหาเทวี ในสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ (พระเฑียรราชา) พระมารดาของสมเด็จพระมหาธรรมราชา         (ขุนพิเรนทรเทพ) เป็นต้น

ดังนั้น ขนบธรรมเนียมฝ่ายในของราชสำนักกรุงศรีอยุธยา จึงไม่น่าจะแตกต่างกับราชสำนักเมืองสุโขทัย

หรือราชสำนักในเมืองพิษณุโลก