พระเจ้าชัยวรมันที่ 5 (พระบรมวีรโลก)

 ครองราชย์ พ.ศ.1511 – 1543 พระองค์เป็นพระนัดดาของพระเจ้าราเชนทรวรมัน ทรงขึ้นครองราชย์ในขณะที่ทรงพระเยาว์ ทำให้ขุนนางในราชสำนักต่างมีอำนาจมากโดยเฉพาะ พราหมณ์ยัชญวราหะ ซึ่งเป็นพระอาจารย์ของพระเจ้าชัยวรมันที่ 5 ที่ได้รับการสอนเมื่อครั้งทรงพระเยาว์ ครั้นเมื่อพระองค์เจริญเป็นกษัตริย์หนุ่ม แล้วพราหมณ์อาจารย์ก็ยังมีอำนาจอยู่ ซึ่งมีจารึกว่า “ท่านผู้นี้เป็นผู้ตกลงในกิจกรรมทุกอย่าง” และ “ทรงรับคำขอร้องจากพระอาจารย์ของพระองค์และทรงมีพระทัยพร้อมที่จะอำนวยประโยชน์ให้”

                พระเจ้าชัยวรมันที่ 5 ทรงให้สร้างเทวสถาน (นัยว่าปราสาทตาแก้ว ) ประจำราชธานีขึ้นที่เมืองพระนครตามราชประเพณี แต่ยังสร้างไม่สำเร็จพระองค์สิ้นพระชนม์ก่อน เทวสถานของพราหมณ์ยัชญวราหะนั้นสร้าง

ปราสาทบันทายศรีเสร็จในรัชกาลนี้ ดังนั้น สมัยนี้จึงมีการสร้างศิลปะขอมแบบบันทายศรี ขึ้นในช่วง

พ.ศ.1510 – 1550

                จากการพบจารึกของพระองค์หลายหลักในจังหวัดอุบลราชธานี สุรินทร์ บุรีรัมย์ มหาสารคามและนครราชสีมา นั้นเป็นการแสดงว่าอาณาจักรขอม ได้ขยายอำนาจมาถึงภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย

เช่นเดียวกัน

                พระเจ้าอุทัยทิตยวรมันที่ 1 ครองราชย์ พ.ศ.1544 – 1544 พระองค์เป็นพระนัดดา ของพระเจ้าชัยวรมันที่ 5 ครองราชย์ได้ปีเดียวก็สิ้นพระชนม์ ทำให้อาณาจักร เกิดความวุ่นวายเนื่องจากมีการสู้รบชิงราชสมบัติ สมัยนี้ได้มีการสืบการสร่างศิลปะขอมแบบคลัง ที่สร้าง ตั้งแต่ พ.ศ.1510 – 1560

                พระเจ้าชัยวีรวรมัน ครองราชย์ พ.ศ.1545 – 1553 เป็นเจ้าชายที่สู้รบชิงราชบัลลังก์ได้ เมื่อพระองค์ครองราชย์นั้นทรงให้สร้างเทวสถาน (นัยว่าปราสาทเกรียงหรือคลัง) ขึ้นที่เมืองพระนครตามราชประเพณี

(ด้วยพบจารึกของพระองค์ที่ปราสาทเกรียงแห่งนี้) และพระองค์ยังทำการก่อสร้างเทวบรรพต ประจำราชธานี

(ปราสาทตาแก้ว) ที่ค้างในรัชกาลก่อนต่อมา แต่ไม่สำเร็จ เนื่องจากเกิดสงครามแย่งชิงราชบัลลังก์ขึ้นในการสู้รบ ครั้งแรกนั้นผู้ชิงอำนาจได้พ่ายแพ้แก่พระองค์ แต่ภายหลังหลับเข้าชิงอำนาจอีกครั้งปรากฏว่าพระองค์พ่ายแพ้

                พระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 ครองราชย์ พ.ศ.1545 – 1593 เป็นเชื้อพระวงศ์มหิธรปุระ ที่ผู้ชิงอำนาจที่ได้ชัยชนะ ดังนั้น พระองค์จึงทำการสถาปนาราชวงศ์มหิธรปุระขึ้นใหม่ และน่าจะมีการสร้างเมืองราชธานีใหม่ขึ้นนอกเมืองพระนคร ครั้งนั้นพระองค์จึงทรงประทับ ในพระนครแห่งใหม่ พบว่า มีเทวสถานขนาดใหญ่ (ปราสาทเขาพระวิหาร) ที่เกี่ยวข้องกับพระองค์อยู่บนเทือกเขาพนมดงเร็ก ห่างจากราชธานี (เมืองยโสธรปุระ) เกือบ 300 กิโลเมตร ปราสาทเขาพระวิหารนี้อยู่ใกลอำเภอกันทรลักษ์ จังหวัดศรีสะเกษ ด้วยเหตุนี้จึงถือว่าใน พ.ศ.1545 นั้น พระองค์มีฐานะเป็นกษัตริย์ปกครองอยู่ในอาณาจักรรอบนอก ร่วมสมัยเดียวกับพระเจ้าชัยวีรวรมัน ที่ครองราชย์เมืองยโศธรปุระ (เมืองพระนคร) ครั้นเมื่อพระองค์ได้ยกทัพ เข้าสู่รบชิงอำนาจและมีชัยชนะในครั้งที่สองนั้นพระองค์ได้เสด็จมาครองเมืองยโศธรปุระ (เมืองพระนคร) ใน พ.ศ.1553

                ครั้งนั้น พระองค์ได้ทรงสร้างพระราชวังหลวง และเทวสถาน ประจำราชธานี ตามประเพณี (ปราสาทพิมานอากาศ) ขึ้นใน เมืองยโสธรปุระ (พระนคร) แล้ว พระองค์ยังได้สร้างเทวสถาน (ปราสาทเกรียงหลังทิศใต้) ขึ้นอีกแห่งหนึ่ง

                จากการพบจารึกของพระองค์ที่แคว้นจำปาศักดิ์ ในประเทศลาวตอนใต้ และที่ภาคกลาง ที่จังหวัดลพบุรี และในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย เนื่องจากพระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 ทรงนับถือพุทธศาสนา จึงสามารถขยายอำนาจมายังบริเวณลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา โดยยึดครองดินแดนอาณาจักรทวาราวดีไว้เมื่อราว พ.ศ.1585 และในช่วงพุทธศตวรรษ 15-16 นี้ได้มีการบูรณะเทวสถานที่ปราสาทตาเหมือนธม (อยู่ที่อำเภอกาบเชิง จังหวัดสุรินทร์)

ปราสาทนี้ เริ่มสร้างมาตั้งแต่ พุทธศตวรรษที่ 12 นอกจากนี้พระองค์ยังได้สร้างปราสาทหินสระกำแพงใหญ่

(อยู่ในอำเภออุทุมพรพิสัย จังหวัดศรีสะเกษ) แสดงว่า ในสมัยของพระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 นั้น ได้ขยายอำนาจออกไปกว้างขวางกว่าเดิม และมีความเจริญรุ่งเรืองมาก

สมัยนี้ มีการสร้างศิลปะแบบปาปวนขึ้นในระหว่าง พ.ศ.1560 – 1630 พระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 นั้นทรงครองราชย์อยู่นานเกือบ 50 ปี จึงสิ้นพระชนม์