อาณาจักรขอมยุคเมืองพระนคร (ANGOR)

                สมัยที่อาณาจักรขอม มีการสร้างเมือง ยโศธรปะรุหรือเมืองพระนคร ระหว่างพุทธศตวรรษที่ 14-20

อาณาจักรใหม่นี้มีความเจริญรุ่งเรืองที่สุดของประวัติศาสตร์ ซึ่งมีกษัตริย์ปกครองดังนี้

                พระเจ้าชัยวรมันที่ 2 หรือพระเจ้าปรเมศวร

                พ.ศ.1333-1389 พระองค์ทรงเป็นกษัตริย์พระองค์แรกของอาณาจักรขอม ยุคเมืองพระนคร แต่พระองค์ไม่ใช่ผู้สร้างเมืองพระนคร จารึกสด๊อกก๊อกธม กล่าวว่า พระเจ้าชัยวรมันที่ 2 นี้เป็นเจ้าชายขอมที่เสด็จกลับมาจากอาณาจักรมัชฌาปาหิต (ขวา) และพระองค์ได้ทำการรวบรวมเมืองต่าง ๆของพวกเจนละทั้งสองกลุ่มให้เป็นหนึ่งเดียวอีกครั้งหนึ่ง แล้ว (พ.ศ.1355) พระองค์ได้ประกาศอิสรภาพให้พ้นจากอำนาจทางการเมืองของอาณาจักรมัชฌาปาหิต (ชวา) ที่พระองค์เคยไปอยู่และรับเอาวัฒนธรรมราชวงศ์ไศเลนทร และศาสนาพราหมณ์ ไศวนิกายกลับมาใช้ปกครองอาณาจักรแห่งนี้

                กล่าวคือ พระเจ้าชัยวรมันที่ 2 ได้ให้จัดพระราชพิธีสถาปนาพระองค์ (พระราชาภิเษก) ขึ้นเป็นพระจักรพรรดิ (CAKRA VARTIN จักรวรรติน) ของอาณาจักร โดยจัดพระราชพิธีนี้บนเขา มเหนทรบรรพต

(ปัจจุบันคือเขาพนมกุเลน  อยู่ทางเหนือของเมืองพระนคร บนเขามีโบราณสถานอยู่หลายแห่ง มีรูปแบบอิทธิพลศิลปะชวาและศิลปะจามที่เข้ามาช่วงปลาย)

                ในการปกครองอาณาจักรของพระเจ้าชัยวรมันที่ 2 นั้นได้นำรูปแบบจากวัฒนธรรมอินเดียตอนใต้

ซึ่งนับถือศาสนาพราหมณ์ไศวนิกายและราชวงศ์ไศเลนทร (กษัตริย์ชวา) มาประยุกต์ใช้  ดังนั้น การเป็นอิสระนั้นจึงต้องอาศัยวัฒนธรรมและศาสนาสร้างความศักดิ์สิทธิ์ และเชื่อมั่นครั้งนั้น พระองค์ทรงให้พราหมณ์ประกอบพิธี “เทวราช” (จากจารึกภาษาขอมว่า “กมรเตง คชฺต ราช” เทวะผู้เป็นราชา) ขึ้น เป็นการสถาปนาคความเชื่อว่า เทวราชา นั้นเป็น ราชาของเทวดาทั้งปวง (พระศิวะ-พระผู้เป็นเจ้าของศาสนาพราหมณ์-ฮินดู) จึงทำพิธีอัญเชิญขึ้นเป็นเทพผู้คุ้มครองราชย์บัลลังก์ และปกป้องคุ้มครองราชย์อาณาจักร พิธีนี้ต่อมาเป็นพระราชพิธีสำคัญของผู้เป็นกษัตริย์ ขอมเป็นพิธีราชาภิเษกพระองค์เป็นกษัตริย์ คือ กมรเตง ชคฺต ราช (สมมุติเทวราช) ซึ่งพระองค์รับสนองในการทำหน้าที่ดูแลอาณาจักรของพระผู้เป็นเจ้าองค์นั้น ดังนั้นการพระราชกิจใด ๆ ของแผ่นดิน จึงมีการจัดพิธีอุทิศถวายบูชาพระผู้เป็นเจา (พระศิวะ) ผู้ซึ่งเป็นเทวราชาผู้คุ้มครองราชอาณาจักร อยู่เสมอ

                สถานที่สำคัญของ กมรเตง ชคฺต ราช นั้น จึงเป็นสถานศักดิ์สิทธิ์ ตามคติศาสนาพราหมณ์ ดังนั้นการสร้าง เทวบรพต จึงเป็นการจำลองภูมิสถานของเขาพระสุเมรุ ซึ่งเป็นศูนย์กลางจักรวาลนั้น เข้ามาอยู่เป็นศูนย์กลางเมืองในราชธานีของอาณาจักรขอม

                การออกแบบและสร้างเทวบรรพต จึงเป็นสถาปัตยกรรมเทวสถาน (ปราสาท) ศักดิ์สิทธิ์ สำหรับกษัตริย์ และพราหมณ์ ที่มีปราสาทสำหรับประดิษฐานรูปเคารพของเทวราชา คือ พระศิวะ (ราชศิวลึงค์) เป็นราชประเพณีของกษัตริย์อาณาจักรขอม ที่ต้องสร้างถวายพระผู้เป็นเจ้าเมืองขึ้นครองราชย์และสร้างราชธานีแห่งใหม่ เหมือนกับประกาศเป็นนัย ถึงพระบุญญาบารมีของกษัตริย์และอำนาจที่กะเกณฑ์ผู้คนหรือช่างฝีมือมาช่วยกันสร้างเทวบรรพตถวายพระผู้เป็นเจ้า ผู้นับถือว่าเป็นเทวราชของแผ่นดิน

                พระเจ้าชัยวรมันที่ 2 เมื่อครองราชย์ได้ทรงเริ่มต้นการสร้างเทวบรรพต ประดิษฐานรูปเคารพของเทวราชาตามแบบศาสนาพราหมณ์ เทวบรรพตแห่งแรกนี้เชื่อกันว่า คือ โบราณสถานเขาพนมกุเลน (ปัจจุบันเรียก

กุฏิพระอารามโรงจีน)

                เทวบรรพต นี้เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์สร้างขึ้นตามความเชื่อของจักรวาล ในศาสนาพราหมณ์ว่า เขาพระสุเมรุนั้นเป็นศูนย์กลางจักรวาล ดังนั้นการสร้างเทวบรรพตจึงนิยมที่จะสร้างบนยอดเขา และพื้นที่ราบ

(โดยการยกชั้นมากขึ้น) โดยการออกแบบสถาปัตยกรรมให้สอดคล้องกับเขาพระสุเมร ศูนย์กลางจักรวาล

กล่าวคือ การยกฐานนั้น จะซ้อนเป็นชั้นลดหลั่นขึนไปตามลำดับ เหมือนเขาพระสุเมรุจำลอง ตัวปราสาทองค์ประธานนั้นตั้งอยู่ตรงกลางและตั้งอยู่บนฐานส่วนบนที่สูงที่สุด เพื่อประดิษฐ์รูปเคารพ เทวราช องค์นั้น

                ในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 2 ปรากฏว่าพระองค์ได้สร้างราชธานีขึ้นใหม่หลายแห่ง ได้แก่

1.        เมืองอินทรปุระ (บริเวณบันทายไพรนคร อยู่ทางตะวันออกใกล้เมืองกำแพงจาม)

2.        เมองหริหราลัยหรือร่อลวย (อยู่ทิศตะวันออกเฉียงใต้ห่างจากเมืองพระนครปัจจุบันประมาณ 15 กม)

3.        เมืองอมเนทรปุระ (อยู่ทางทิศตะวันตกของเมืองพระนครปัจจุบัน แถบบารายด้าน ตะวันตกและ

4.        เมืองมเหนทรบรรพต หรือพนมกุเลน (บนเขาพนมกุเลน  ปัจจุบัน)

ดังนั้น จึงถือว่ายุคนี้มีการสร้างศิลปะขอมแบบกุเลน ขึ้นในช่วง พ.ศ. 1370 – 1420 จาก ประสบการณ์

ที่มีการสร้างราชธานี และเทวบรรพตนั้นได้ทำให้ช่างสถาปัตยกรรมในอาณาจักรขอม มีความชำนาญสร้างปราสาทหินเป็นอย่างมาก มีงานศิลปกรรมขอมเกิดขึ้นมากมายหลาย รูปแบบ ในแต่ละสมัย

                พระเจ้าชัยวรมันที่ 2 ทรงเปลี่ยนเมืองราชธานีประทับอยู่ตลอด ครั้งสุดท้ายทรงประทับมี่เมืองหริหราลัย และพระองค์ทรงอัญเชิญรูปเคารพ เทวราช มาประดิษฐานที่แห่งนี้ด้วยจนสิ้นพระชนม์ เรื่องนี้มีจารึกกล่าวว่า

การนำเทวราชา หรือ กมรเตง ชคฺต ราชจากเมืองหนึ่งไปยังเมืองหนึ่งนั้น จึงกล่าวได้ว่า มีการนำประติมากรรมรูปเคารพ ของเทวราชา ผู้คุ้มครองราชย์บัลลังก์ และราชอาณาจักรไปประดิษฐานในเทวบรรพต

                ดังนั้น รูปเคารพของเทวราชจึงถูกสถาปนา ขึ้นเป็นรูป ศิวลึงค์ ซึ่งเป็นสัญลักษณ์แห่งพระศิวะ และถูกอัญเชิญไปประดิษฐานไว้ในเทวสถาน ที่สร้างเป็นศูนย์กลางของราชธานี