อาณาจักรหริภุญชัย

ประมาณ  พ.ศ.  ๑๓๑๐ -๑๘๓๕

                ตำนานจามเทวีโบราณได้บันทึกไว้ว่า  ฤาษีวาสุทพ  เป็นผู้สร้างเมืองหริภุญชัยขึ้นปี พ.ศ.  ๑๓๑๐  แล้วต่อมาได้อัญเชิญพระนางจามเทวี  ซึ่งพระราชธิดาของกษัตริย์ขอมจากเมืองละโว้ขึ้นไปครองเมืองหริภุญชัย  ในครั้งนี้พระนางจามเทวี  ได้นำพระสงฆ์  นักปราชญ์  และช่างศิปลต่าง ๆ  ขึ้นไปด้วยเป็นจำนวนมาก  ราวหมื่นคน  พระนางได้ทำนุบำรุงและก่อสร้างบ้านเมือง  ทำให้  เมืองหริภุญชัย  (ลำพูน)  นั้นเป็นแหล่งศิลปวัฒนธรรมที่เจริญรุ่งเรือง  ต่อมาพระนางได้สร้างเขลางค์นคร  (ลำปาง)  ขึ้นอีกเมืองหนึ่งให้เป็นเมืองสำคัญ  สมัยนั้นปรากฏมีการใช้ภาษามอญโบราณในศิลาจารึกของหริภุญชัย  มีหนังสือหมานชูของจีนสมัยราชวงศ์ถัง  กล่าวถึงนครหริภุญไชยไว้ว่า  “อาณาจักรกษัตริย์หญิง  นู  หวาง  โก่ว”

ต่อมา  พ.ศ.  ๑๘๒๔  พระเจ้าเม็งรายณ์มหาราชกษัตริย์ผู้สถาปนาอาณาจักรล้านนา  ได้ยกกองทัพยึดเอาเมืองหริภุญชัยจากพระยายีบาได้  ในต่อจากนั้นอาณาจักรหริภุญชัยจึงสิ้นพระชนม์ลงหลังจากรุ่งเรืองมา  ๖๑๘  ปี  กษัตริย์ครองเมือง  ๔๙  พระองค์

ปัจจุบันโบราณสถานสำคัญของอาณาจักรหริภุญชัยนั้นก็คือ  พระธาตุหริภุญไชย  ที่จังหวัดลำพูน  และยังมีเมืองโบราณเวียงมโน  ตำบลหนองตอง  อำเภอหางดง  จังหวัดเชียงใหม่ โบราณสถานที่เวียงเกาะ  บ้านสองแคว  อำเภอจอมทอง  จังหวัดเชียงใหม่  และเวียงท่ากวน  ที่ตำบลบ้านกลาง  ต.สันปาตอง  จังหวัดเชียงใหม่  บางหมู่บ้านของจังหวัดลำพูนนั้นพบว่า  ยังมีคนพูดภาษามอญโบราณและอนุรักษ์วัฒนธรรมมอญโบราณอยู่