อาณาจักรมอญ

สมัยพุทธกาล – พุทธศตวรรษที่ ๒๒

          อาณาจักรของชนชาติมอญโบราณนั้น เดิมมีอาณาเขตครอบครองดินแดนส่วนใหญ่ของอาณาจักรสุวรรณภูมิมาตั้งแต่สมัยพุทธกาล เมืองสำคัญที่ตั้งอยู่บริเวณลุ่มแม่น้ำอิรวดีได้แก่เมือง สะเทิม เมืองแปร เมืองทาทอง (Thaton) และเมืองพะโค(Pegu หรือหงสาวดี)

อาณาจักรมอญโบราณนั้นเดิมมีเมืองใหญ่อยู่ที่ เมืองละโว้หรือลพบุรี (ก่อน พ.ศ. ๑๖๓๐)และเมืองหริภุญชัยหรือลำพูน ครั้งหนึ่ง มะกะโท ชาวมอญได้เข้ามาอยู่ที่เมืองสุโขทัยและพาพระธิดาหนีบกลับไปสร้างอาณาจักรมอญ กษัตริย์สุโขทัยได้พระราชทานนามว่า พระเจ้าฟ้ารั่ว สำหรับ กษัตริย์ยิ่งใหญ่ของอาณาจักรมอญนั้น คือพระเจ้าราชาธราราช ครองราชย์ที่เมืองพะโค (เมืองหงสาวดี) ระหว่าง พ.ศ. ๑๙๒๘ - ๑๙๖๖

พ.ศ. ๒๐๘๓ อาณาจักรมอญได้ตกเป็นเมืองขึ้นของอาณาจักรพม่า โดยการโจมตีของพระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้แห่งราชวงค์ตองอู ต่อมา พ.ศ. ๒๑๔๒ อาณาจักรมอญที่เมืองพะโค ได้เสื่อมโทรมลง

ใน พ.ศ ๒๑๕๘ พระเจ้าตะเบงชะเวตี้ แห่งอาณาจักรพม่า ได้มีอำนาจและได้ย้ายเมืองหลวงจากเมืองอังวะ (Ava) มาตั้งแต่เมืองพะโคแทน (พม่าจึงเรียก เมืองหงสาวดีแทน) พม่ามีอำนาจครองเมืองหงสาวดีต่อมาถึงสมัยพระเจ้าบุเรงนอง และพระเจ้านันทบุเรง จึงเกิดเหตุการณ์ผลัดแผ่นดินทำให้อาณาจักรพม่าต้องย้ายกลับไปตั้งราชธานีที่เมืองอังวะอีกครั้งหนึ่ง

หลังจากนั้นชนชาติมอญในเมืองหงสาวดีได้ทำการต่อสู้เอาเมืองคืน แต่สู้พม่าไม่ได้จึงพาครอบครัวหนีเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารของกษัตริย์อาณาจักรสยามจำนวนมาก เมื่อครั้งสมเด็จพระนเรศวรราชาธิราชนั้นครอบครัวพระยาเกียน พระยารามและชาวมอญเมืองแครงได้พากันขออยู่ในกรุงศรีอยุธยา พระองค์โปรดให้ตั้งบ้านเรือนอยู่บริเวณวัดขุนแสน และพระมหาเถรคันฉ่อง พระเถระที่นับถือของชาวมอญ ได้เป็นพระราชาคณะอยู่ที่วัดพระมหาธาตุ

          ใน พ.ศ. ๒๒๙๘ พระเจ้าอลองพญากษัตริย์พม่าได้ยกกองทัพเข้าทำลายอาณาจักรมอญได้ทั้งหมด แล้วย้ายเมืองหลวงไปตั้งที่เมืองย่างกุ้ง(Rangoon) คำว่า “ร่างกุ้ง” นั้นแปลว่า สิ้นสุดการแตกแยกกัน